युग प्रवर्तक डा. हेडगेवार एवं प्रारम्भिक संघ-प्रचारक
August 11, 2026
  • Read Ecopy
  • Circulation
  • Advertise
  • Careers
  • About Us
  • Contact Us
Android appiPhone AppArattai
Panchjanya
  • ‌
  • भारत
    • अंडमान और निकोबार द्वीप
    • दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव
    • अरूणाचल प्रदेश
    • असम
    • आंध्र प्रदेश
    • उत्तराखंड
    • उत्तर प्रदेश
    • ओडिशा
    • कर्नाटक
    • केरल
    • गुजरात
    • गोवा
    • चण्‍डीगढ़
    • छत्तीसगढ़
    • जम्‍मू एवं कश्‍मीर
    • झारखण्‍ड
    • तमिलनाडु
    • तेलंगाना
    • त्रिपुरा
    • दिल्ली
    • नागालैण्‍ड
    • पंजाब
    • पश्चिम बंगाल
    • पुडुचेरी
    • बिहार
    • मणिपुर
    • मध्य प्रदेश
    • महाराष्ट्र
    • मिजोरम
    • मेघालय
    • राजस्थान
    • लक्षद्वीप
    • लद्दाख
    • सिक्किम
    • हरियाणा
    • हिमाचल प्रदेश
  • विश्व
  • संघ @100
    • संघ को जानें
    • पंच परिवर्तन
      • स्वदेशी
      • कुटुम्ब प्रबोधन
      • सामाजिक समरसता
      • नागरिक कर्तव्य
      • पर्यावरण
    • संघ गीत
  • सम्पादकीय
  • काम की खबरें
  • स्वदेशी
  • जीवनशैली
  • अधिक
    • विभाजन-विभीषिका
    • पाञ्चजन्य इवेंट
      • सुशासन संवाद
      • सागर मंथन
      • मुंबई संकल्प
      • अष्टायाम
      • गुरुकुलम
      • साबरमती संवाद
      • आधार इन्फ्रा
    • वेब स्टोरी
    • ऑपरेशन सिंदूर
    • विश्लेषण
    • लव जिहाद
    • खेल
    • मनोरंजन
    • यात्रा
    • स्वास्थ्य
    • धर्म-संस्कृति
    • पर्यावरण
    • बिजनेस
    • साक्षात्कार
    • शिक्षा
    • रक्षा
    • कला-साहित्य
      • पुस्तकें
      • पुस्तक समीक्षा
    • सोशल मीडिया
    • विज्ञान और तकनीक
    • मत अभिमत
    • श्रद्धांजलि
    • संविधान
    • आजादी का अमृत महोत्सव
    • मानस के मोती
    • जनजातीय नायक
    • पॉडकास्ट
    • पत्रिका
    • हमारे लेखक
  • Subscribe
    • Subscribe Print Edition
    • Subscribe Ecopy
    • Read Ecopy
  • ‌
  • भारत
    • अंडमान और निकोबार द्वीप
    • दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव
    • अरूणाचल प्रदेश
    • असम
    • आंध्र प्रदेश
    • उत्तराखंड
    • उत्तर प्रदेश
    • ओडिशा
    • कर्नाटक
    • केरल
    • गुजरात
    • गोवा
    • चण्‍डीगढ़
    • छत्तीसगढ़
    • जम्‍मू एवं कश्‍मीर
    • झारखण्‍ड
    • तमिलनाडु
    • तेलंगाना
    • त्रिपुरा
    • दिल्ली
    • नागालैण्‍ड
    • पंजाब
    • पश्चिम बंगाल
    • पुडुचेरी
    • बिहार
    • मणिपुर
    • मध्य प्रदेश
    • महाराष्ट्र
    • मिजोरम
    • मेघालय
    • राजस्थान
    • लक्षद्वीप
    • लद्दाख
    • सिक्किम
    • हरियाणा
    • हिमाचल प्रदेश
  • विश्व
  • संघ @100
    • संघ को जानें
    • पंच परिवर्तन
      • स्वदेशी
      • कुटुम्ब प्रबोधन
      • सामाजिक समरसता
      • नागरिक कर्तव्य
      • पर्यावरण
    • संघ गीत
  • सम्पादकीय
  • काम की खबरें
  • स्वदेशी
  • जीवनशैली
  • अधिक
    • विभाजन-विभीषिका
    • पाञ्चजन्य इवेंट
      • सुशासन संवाद
      • सागर मंथन
      • मुंबई संकल्प
      • अष्टायाम
      • गुरुकुलम
      • साबरमती संवाद
      • आधार इन्फ्रा
    • वेब स्टोरी
    • ऑपरेशन सिंदूर
    • विश्लेषण
    • लव जिहाद
    • खेल
    • मनोरंजन
    • यात्रा
    • स्वास्थ्य
    • धर्म-संस्कृति
    • पर्यावरण
    • बिजनेस
    • साक्षात्कार
    • शिक्षा
    • रक्षा
    • कला-साहित्य
      • पुस्तकें
      • पुस्तक समीक्षा
    • सोशल मीडिया
    • विज्ञान और तकनीक
    • मत अभिमत
    • श्रद्धांजलि
    • संविधान
    • आजादी का अमृत महोत्सव
    • मानस के मोती
    • जनजातीय नायक
    • पॉडकास्ट
    • पत्रिका
    • हमारे लेखक
  • Subscribe
    • Subscribe Print Edition
    • Subscribe Ecopy
    • Read Ecopy
Panchjanya
panchjanya android mobile app
  • होम
  • भारत
  • विश्व
  • संघ @100
  • सम्पादकीय
  • काम की खबरें
  • स्वदेशी
  • जीवनशैली
  • विश्लेषण
  • मत अभिमत
  • रक्षा
  • धर्म-संस्कृति
  • पत्रिका
  • पाञ्चजन्य इवेंट
  • Print Edition
  • Ecopy
होम Archive

युग प्रवर्तक डा. हेडगेवार एवं प्रारम्भिक संघ-प्रचारक

Written byArchiveArchive
Jul 11, 1999, 12:00 am IST
inArchive

दिंनाक: 11 Jul 1999 00:00:00

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ की स्थापना 1925 में हुई। तब प.पू. डा. हेडगेवार ने बाल और तरुणों को साथ लेकर संघ प्रारम्भ किया। किन्तु संघ स्थापना से पूर्व सामाजिक कार्य में रत श्री अप्पा जी जोशी जैसे व्यक्तियों को भी साथ लिया था। इन सभी ने आजीवन संघ कार्य किया। आज हमें संघ जिस स्वरूप में दिखता है वैसा स्वरूप 1925 में नहीं था। संघ के नाम का निर्णय भी संघ स्थापना के पश्चात् हुआ। प्रतिज्ञा, प्रार्थना, गणवेश, गुरुदक्षिणा की पद्धति, शाखा में चलने वाले कार्यक्रम, शिविर, संघ शिक्षा वर्ग इत्यादि सभी कालक्रम से प्रारम्भ हुए। डाक्टर जी ने यह सारी बातें अपने मन में सोच ली थीं किन्तु सहयोगियों के साथ विचार-विमर्श के पश्चात् ही प्रकट कीं। संघ में प्रचारक व्यवस्था भी इस तरह से विकसित हुई।

संघ स्थापना एक बात थी किन्तु संघ का विस्तार भिन्न विचार था। घर-बार छोड़कर बाहर कौन जाएगा? नागपुर में प्रारम्भ हुआ संघ देशभर में किस तरह फैलेगा? संघ कार्य जीवन का ध्येय मानकर करने का कार्य है- यह समझकर अनेक कार्यकर्ता संघ कार्य में जुट गए। जिन स्वयंसेवकों ने इस कार्य को जीवन समर्पित कर दिया, उन्हें ही आगे चलकर प्रचारक की संज्ञा प्राप्त हुई। संघ कार्य पद्धति की विशेषता यह है कि अति साधारण संज्ञाओं को भी अलग-अलग अर्थ प्राप्त हुआ। शाखा, बैठक, बौद्धिक आदि इस तरह के कुछ खास शब्द तैयार हुए। प्रचारक भी कुछ ऐसा ही शब्द है।

शब्दकोष में प्रचारक का अर्थ केवल प्रचार करने वाला ही होगा किन्तु प्रचारक का अर्थ उससे बहुत अधिक गहरा है। प्रचारक यानी केवल पूर्णकालिक कार्यकर्ता ही नहीं, सामान्यत: एक अविवाहित, कोई मानदेय न लेने वाला, इस तरह का प्रचारक ऊपरी तौर पर कह सकेंगे। स्वयं को पूरी तरह भूलकर समाज कार्य के लिए जीवन व्यतीत करने वाला, स्वयं किए गए कार्य का श्रेय दूसरों को देने वाला, अन्यों के सम्मान में आनन्दित होने वाला तथा नींव का पत्थर बनने में जीवन की परिपूर्णता मानने वाला, इस शब्द ऐसा का उन्नत तथा उदात्त अर्थ बना। प. पू. डा. हेडगेवार ने अपने आचरण से जिन कार्यकत्र्ताओं के अन्त:करण में समाज के लिए समर्पित जीवन का दीप जलाया, जिन्होंने संघ कार्य वृद्धि के लिए अपनी युवावस्था को राष्ट्र के लिए समर्पित करने का निश्चय किया तथा डाक्टर जी की इच्छा अनुसार भारत के कोने-कोने तक संघ का प्रचार किया, ऐसे प्रचारकों की याद हम सभी को आती रहे, इसलिए कुछ ऐसे ही ऋषि स्वरूप प्रचारकों के नाम नीचे दिए गए हैं- इनमें से कुछ आजीवन प्रचारक रहे तो कुछ थोड़े वर्ष कार्य करने के पश्चात् गृहस्थाश्रम में तो गए, किन्तु आजन्म संघ कार्य करते ही रहे।

1.स्व. गोपालराव येरकुंटवार………………………….मुंबई

2.स्व. बाबासाहब आपटे……………………………. नागपुर

3.स्व. दादाराव परमार्थ……………………………… महाराष्ट्र, मद्रास

4.स्व. बालासाहब देवरस…………………………… बंगाल, नागपुर

5.स्व. मा.स. गोलवलकर (गुरुजी)…………………. बंगाल

6.स्व. विट्ठलराव पत्की ……………………………….बंगाल

7.स्व. बापूराव दिवाकर………………………………. बिहार

8.स्व. नरहरि पारखी………………………………….. बिहार, आंध्र

9.स्व. माधवराव मुल्ये………………………………… पंजाब

10.स्व. राजाभाऊ पातुरकर…………………………… पंजाब

11.स्व. बाबाजी कल्याणी ……………………………..पंजाब

12.स्व.कृ.धुं. जोशी ……………………………………पंजाब

13.श्री मोरे·श्वर मुंजे,…………………………………. महाराष्ट्र, पंजाब

14.श्री वसंतराव ओक……………………………….. दिल्ली

15.स्व. कृष्णराव वडेकर………………………………दिल्ली

16.स्व. नारायणराव पुराणिक………………………….दिल्ली

17.स्व. भाऊराव देवरस………………………………. उ.प्र.

18.स्व.कृष्णराव मोहरील…………………………….. नागपुर

19.स्व.रामभाऊ जामगडे……………………………… विदर्भ

20.स्व. एकनाथ रानडे………………………………… महाकौशल

21.स्व.भैयाजी दाणी…………………………………… मध्य भारत

22.श्री नारायण राव तरटे…………………………….. मध्य भारत

23.श्री बापूराव भिशीकर………………………………. सिंध

24.श्री जनार्दनपंत चिंचालकर…………………………. मद्रास

25.स्व. शंकरराव कुर्वे………………………………… मद्रास

26.स्व.अण्णा शेष…………………………………….. मद्रास

27.स्व. दत्तोपंत यादवडकर…………………………… विजयवाड़ा

28.श्री मधुकर भागवत,………………………………. चन्द्रपुर, नागपुर गुजरात

29.स्व.आबाजी हेडगेवार………………………………. विदर्भ

6

Share
Tweet
SendShareSend
Subscribe Panchjanya YouTube Channel
Download Panchjanya mobile apps: Google Play Store  / App Store

संबंधित समाचार

अस्पताल

निजी अस्पतालों की मनमानी पर लगेगी लगाम, 3-स्टार होटल से महंगा नहीं होगा अस्पताल का कमरा, संसदीय समिति ने की सिफारिश

विभाजन की विभीषिका? भारत ने खोया मुल्तान स्थित प्रह्लादपुरी मंदिर

झारखंड के कोने-कोने से पहुंचे छात्र, बोले- मांगें नहीं मानीं तो भर जाएगा पूरा मैदान

ओडिशा : मुख्यमंत्री मोहन माझी ने 16वां नियुक्ति मेले में 1326 युवाओं को नियुक्ति पत्र वितरित किया

BJP नेता कंगना रनौत ने राहुल गांधी पर साधा निशाना, कहा- भगोड़े हैं राहुल….

शांतिपूर्ण JPSC आंदोलन में तनाव क्यों? छात्रों का आरोप- “पुलिस माहौल बिगाड़ने की कोशिश कर रही”

Load More

ताज़ा समाचार

अस्पताल

निजी अस्पतालों की मनमानी पर लगेगी लगाम, 3-स्टार होटल से महंगा नहीं होगा अस्पताल का कमरा, संसदीय समिति ने की सिफारिश

विभाजन की विभीषिका? भारत ने खोया मुल्तान स्थित प्रह्लादपुरी मंदिर

झारखंड के कोने-कोने से पहुंचे छात्र, बोले- मांगें नहीं मानीं तो भर जाएगा पूरा मैदान

ओडिशा : मुख्यमंत्री मोहन माझी ने 16वां नियुक्ति मेले में 1326 युवाओं को नियुक्ति पत्र वितरित किया

BJP नेता कंगना रनौत ने राहुल गांधी पर साधा निशाना, कहा- भगोड़े हैं राहुल….

शांतिपूर्ण JPSC आंदोलन में तनाव क्यों? छात्रों का आरोप- “पुलिस माहौल बिगाड़ने की कोशिश कर रही”

निर्मला सीतारमण, वित्त मंत्री

10 और 20 रुपये के 1 अरब पॉलिमर नोट बनेंगे, सरकार ने ट्रॉयल को दी मंजूरी

रांची में प्रदर्शन करते एबीवीपी के कार्यकर्ता

झारखंड विधानसभा घेराव: ABVP कार्यकर्ताओं पर लाठीचार्ज, राष्ट्रीय महामंत्री सहित 200 से अधिक गिरफ्तार

एफएसएसएआई ने पान मसाला कंपनियों पर कसा शिकंजा

FSSAI ने पान मसाला कंपनियों पर कसा शिकंजा, प्लास्टिक पैकेजिंग पर लगाया बैन

झारखंड में छात्रों पर बर्बरता पर विपक्ष खामोश

‘अब कोई लोकतंत्र खतरे में नहीं, कोई हैशटैग नहीं’, झारखंड में छात्रों पर पुलिस कार्रवाई पर भाजपा ने वामपंथियों को घेरा

Load More
  • Privacy
  • Terms
  • Cookie Policy
  • Refund and Cancellation
  • Delivery and Shipping

© Bharat Prakashan (Delhi) Limited.
Tech-enabled by Ananthapuri Technologies

  • Search Panchjanya
  • होम
  • भारत
    • अंडमान और निकोबार द्वीप
    • दादरा और नगर हवेली एवं दमन और दीव
    • अरूणाचल प्रदेश
    • असम
    • आंध्र प्रदेश
    • उत्तराखंड
    • उत्तर प्रदेश
    • ओडिशा
    • कर्नाटक
    • केरल
    • गुजरात
    • गोवा
    • चण्‍डीगढ़
    • छत्तीसगढ़
    • जम्‍मू एवं कश्‍मीर
    • झारखण्‍ड
    • तमिलनाडु
    • तेलंगाना
    • त्रिपुरा
    • दिल्ली
    • नागालैण्‍ड
    • पंजाब
    • पश्चिम बंगाल
    • पुडुचेरी
    • बिहार
    • मणिपुर
    • मध्य प्रदेश
    • महाराष्ट्र
    • मिजोरम
    • मेघालय
    • राजस्थान
    • लक्षद्वीप
    • लद्दाख
    • सिक्किम
    • हरियाणा
    • हिमाचल प्रदेश
  • विश्व
  • संघ @100
    • संघ को जानें
    • पंच परिवर्तन
      • स्वदेशी
      • सामाजिक समरसता
      • कुटुम्ब प्रबोधन
      • पर्यावरण
      • नागरिक कर्तव्य
    • संघ गीत
  • सम्पादकीय
  • काम की खबरें
  • स्वदेशी
  • जीवनशैली
  • विभाजन-विभीषिका
  • पाञ्चजन्य इवेंट
    • सुशासन संवाद
    • सागर मंथन
    • मुंबई संकल्प
    • अष्टायाम
    • गुरुकुलम
    • साबरमती संवाद
    • आधार इन्फ्रा
  • वेब स्टोरी
  • ऑपरेशन सिंदूर
  • विश्लेषण
  • लव जिहाद
  • खेल
  • मनोरंजन
  • यात्रा
  • स्वास्थ्य
  • धर्म-संस्कृति
  • पर्यावरण
  • बिजनेस
  • साक्षात्कार
  • शिक्षा
  • रक्षा
  • कला-साहित्य
    • पुस्तकें
    • पुस्तक समीक्षा
  • सोशल मीडिया
  • विज्ञान और तकनीक
  • मत अभिमत
  • श्रद्धांजलि
  • संविधान
  • आजादी का अमृत महोत्सव
  • पॉडकास्ट
  • पत्रिका
  • हमारे लेखक
  • Read Ecopy
  • प्रसार विभाग – Circulation
  • About Us
  • Contact Us
  • Careers @ BPDL
  • Advertise
  • Privacy Policy

© Bharat Prakashan (Delhi) Limited.
Tech-enabled by Ananthapuri Technologies